Kiedy nauczyciel nie może zrobić sprawdzianu?

Zapowiedziany sprawdzian wypada w poniedziałek, a w czwartek jest już drugi i trzeci. Albo nauczyciel wchodzi na lekcję i oznajmia, że „piszemy od razu”. Takie sytuacje budzą pytanie, czy w ogóle wolno. Ogólnokrajowe przepisy mówią o sprawdzianach bardzo mało, a większość reguł siedzi w statucie szkoły, więc to on rozstrzyga, czy nauczyciel przekroczył granicę. Wiedza o tym oszczędza nerwów uczniom i rodzicom, bo pozwala sprawdzać właściwy dokument zamiast powoływać się na „przepis, który gdzieś jest”.

Prawo oświatowe kontra statut szkoły

Ogólne zasady oceniania opisuje rozporządzenie ministra edukacji o ocenianiu, klasyfikowaniu i promowaniu uczniów. Nie ma w nim jednak zapisu typu „maksymalnie trzy sprawdziany tygodniowo”. Rozporządzenie wymaga natomiast, żeby szkoła miała własne zasady oceniania, zapisane w statucie i przedstawione uczniom oraz rodzicom na początku roku szkolnego.

Dlatego jedna szkoła pozwala na dwa sprawdziany w tygodniu, a druga na trzy. Gdy rodzic mówi, że „nauczyciel łamie prawo”, zwykle chodzi o złamanie statutu, co też jest zarzutem poważnym, ale innej natury.

Statut jest dokumentem wiążącym także dla nauczycieli. Jeśli zapisano w nim zapowiadanie sprawdzianów z wyprzedzeniem, nauczyciel nie może uznać tego za sugestię.

Reguły, które zwykle obowiązują przy sprawdzianach

Poniższe zasady powtarzają się w większości statutów. Konkretne liczby trzeba jednak zawsze zweryfikować w dokumencie własnej szkoły.

Zapowiedź i wpis do dziennika

Sprawdzian, czyli praca klasowa obejmująca większą partię materiału, musi być zapowiedziany. Najczęściej wymaga się co najmniej tygodnia wyprzedzenia i wpisu do dziennika elektronicznego, żeby termin był widoczny dla uczniów i rodziców.

Sam komunikat rzucony pod koniec lekcji („w przyszłym tygodniu coś napiszemy”) w wielu szkołach nie wystarcza. Liczy się konkretna data i zakres materiału. Uczeń powinien wiedzieć, z czego będzie pisał, a nauczyciel powinien ten materiał wcześniej omówić.

Sprawdzian z tematów, których klasa jeszcze nie przerabiała, to najprostszy przykład sytuacji, w której nauczyciel robi coś niewłaściwego. Ocena wystawiona za nieprzerobiony materiał jest łatwa do zakwestionowania.

Limity w tygodniu i w ciągu dnia

Typowy zapis to nie więcej niż jeden sprawdzian dziennie i nie więcej niż trzy w tygodniu. Mają one chronić uczniów przed sytuacją, w której cały tydzień to ciągłe pisanie.

Problem pojawia się, gdy sprawdziany zapowiadają różni nauczyciele i nikt nie patrzy na cały kalendarz klasy. Zwykle wygrywa ten, kto wpisał termin wcześniej, a późniejszy musi przesunąć swój. Jeśli tego nie robi, warto zgłosić sprawę wychowawcy, bo to on najlepiej widzi, co dzieje się w klasie.

Kartkówki są traktowane inaczej. Obejmują zwykle materiał z kilku ostatnich lekcji i w wielu szkołach mogą być niezapowiedziane. Nie mogą jednak być sprawdzianem w przebraniu. Jeśli „kartkówka” trwa całą lekcję i dotyczy działu, to w praktyce jest sprawdzianem.

Terminy, w których sprawdzian budzi wątpliwości

Część statutów zakazuje sprawdzianów w określonych momentach, np. w pierwszym dniu po feriach czy po dłuższej przerwie świątecznej. Takie zapisy nie są powszechne, ale się zdarzają. Warto je sprawdzić, zwłaszcza gdy termin wydaje się dziwny.

Nauczyciel nie powinien też stawiać oceny niedostatecznej za samo spóźnienie, brak zeszytu czy zachowanie na lekcji. Ocena z przedmiotu ma odzwierciedlać wiedzę i umiejętności, a za zachowanie jest osobna ocena. Zdarza się, że sprawdzian bywa używany jako „kara za rozmowy”, i to jest nadużycie.

Sprawdzian a sytuacja konkretnego ucznia

Po chorobie i dłuższej nieobecności

Uczeń, który był nieobecny na sprawdzianie z usprawiedliwionego powodu, ma prawo go napisać w innym terminie. Nauczyciel wyznacza go zazwyczaj po uzgodnieniu z uczniem, a statut określa, w jakim czasie trzeba to zrobić (często jest to dwa tygodnie od powrotu).

Nie ma natomiast obowiązku pisania w pierwszym dniu po powrocie z kilkutygodniowej choroby. Nauczyciel powinien dać szansę na nadrobienie materiału. Jeśli tego nie robi i wymaga natychmiastowego pisania, rodzic może poprosić o ustalenie rozsądniejszego terminu, a przy braku zgody zwrócić się do wychowawcy lub dyrekcji.

Nieobecność nieusprawiedliwiona to inna sytuacja. Statuty często pozwalają wtedy zażądać napisania sprawdzianu na najbliższej lekcji, na której uczeń jest obecny.

Uczeń z opinią lub orzeczeniem poradni

Uczeń z opinią poradni psychologiczno-pedagogicznej (np. w sprawie dysleksji) albo z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego ma prawo do dostosowania wymagań i formy sprawdzania wiedzy. Nauczyciel nie może więc przygotować dla niego sprawdzianu dokładnie takiego samego jak dla reszty, jeśli zalecenia mówią coś innego.

Dostosowania mogą polegać na wydłużeniu czasu, większej czcionce, rozbiciu zadań na mniejsze części albo ocenie bez odejmowania punktów za błędy ortograficzne. Konkretne rozwiązania wynikają z dokumentu poradni. Nauczyciel powinien je znać, a rodzic może o to zapytać.

Czego nauczyciel nie może zrobić po sprawdzianie

Obowiązki nie kończą się wraz z dzwonkiem. Sprawdzone i ocenione prace pisemne muszą być udostępnione uczniowi lub rodzicom do wglądu. Wiele statutów ustala też termin oddania prac, najczęściej około dwóch tygodni. Jeśli minął miesiąc, a nauczyciel nie oddał sprawdzianów i nie zamierza ich omówić, to powód, by się upomnieć.

Uczeń ma prawo dowiedzieć się, za co dostał taką ocenę. Nauczyciel powinien uzasadnić ją ustnie lub pisemnie, np. wskazując, które zadania były błędne i jak przyznawano punkty. Nie powinien też zmieniać kryteriów oceny po fakcie.

Zasady poprawiania sprawdzianów również zapisuje statut. W jednych szkołach można poprawić każdą ocenę, w innych tylko niedostateczną lub dopuszczającą. Nauczyciel nie ma obowiązku dawać poprawy, jeśli statut jej nie przewiduje, ale nie może też odmówić jej wbrew własnym zapisom szkoły.

Co zrobić, gdy sprawdzian budzi wątpliwości

Najpierw trzeba sprawdzić statut, a konkretnie część o wewnątrzszkolnym ocenianiu, zwykle dostępną na stronie szkoły. Potem kolejność kroków jest prosta:

  1. Rozmowa z nauczycielem. Wiele sytuacji wynika z przeoczenia i kończy się przesunięciem terminu.
  2. Rozmowa z wychowawcą, który zna kalendarz sprawdzianów całej klasy.
  3. Pisemne zwrócenie się do dyrektora, jeśli problem się powtarza lub nauczyciel odmawia rozmowy.

Do rozmowy warto przynieść konkretne daty i zapisy z dziennika oraz cytat ze statutu. Z takim przygotowaniem trudniej usłyszeć, że „tak zawsze się robiło”.