Polska to geologiczne skrzyżowanie. Na stosunkowo niewielkim obszarze spotykają się skały krystaliczne starsze niż 1,5 mld lat, korzenie dawnych gór paleozoicznych i młode Karpaty. Większość tego zestawu przykrywają osady lodowcowe, więc krajobraz niewiele podpowiada, a prawdziwy układ widać dopiero na mapie geologicznej. Poniżej uporządkowany obraz tego, jakie jednostki tworzą Polskę, w jakiej kolejności powstawały i co po nich zostało.
Trzy jednostki, trzy różne światy
Najprościej dzielić kraj na trzy duże części, różniące się wiekiem i sposobem powstania:
- kraton wschodnioeuropejski – północny wschód, najstarsza i najbardziej stabilna część kontynentu;
- platforma paleozoiczna Europy Środkowej – większość kraju, od Pomorza po Małopolskę, z podłożem sfałdowanym w dawnych orogenezach;
- orogen alpejski – Karpaty i ich zapadlisko na południu, czyli geologicznie najmłodsza część.
Granice między nimi nie przebiegają po rzekach ani pasmach górskich. Są ukryte kilka kilometrów pod powierzchnią i znane głównie z badań sejsmicznych oraz głębokich wierceń.
Kraton i strefa Teisseyre’a-Tornquista
Podłoże północno-wschodniej Polski to fragment prastarej płyty, która od około miliarda lat nie była poważnie fałdowana. Skały krystaliczne leżą tam pod pokrywą osadów, od kilkuset metrów na Suwalszczyźnie po kilka kilometrów w kierunku południowo-zachodnim. Przykładem jest masyw suwalski z anortozytami i rudami żelaza z tytanem i wanadem, znany z głębokich wierceń, a nie z odsłonięć.
Od reszty Europy kraton oddziela strefa Teisseyre’a-Tornquista, ciągnąca się od Pomorza po południowo-wschodnią Polskę. To dawna granica kontynentów, wzdłuż której przez setki milionów lat zachodziły przemieszczenia skorupy. Znaczenie tej strefy wykracza poza Polskę, bo jest jednym z głównych szwów tektonicznych całej Europy.
Stare góry, które przetrwały
Na zachód od strefy Teisseyre’a-Tornquista skorupa była kilkakrotnie fałdowana. Orogeneza kaledońska (ok. 450–420 mln lat temu) i późniejsza waryscyjska (ok. 380–300 mln lat temu) zbudowały łańcuchy górskie, które potem zostały zerodowane niemal do zera. Zostały po nich korzenie i odsłonięte fragmenty, a z karbonu pochodzą m.in. pokłady węgla kamiennego Górnego Śląska.
Sudety
Sudety są mozaiką skał magmowych i metamorficznych: gnejsów, granitów, łupków krystalicznych. Granitowy pluton Karkonoszy powstał około 320–310 mln lat temu, w czasie waryscyjskim.
Dzisiejszy wygląd gór to jednak efekt młodszych ruchów. W trzeciorzędzie, pod wpływem naprężeń związanych z powstawaniem Alp i Karpat, Sudety zostały ponownie wypiętrzone wzdłuż uskoków. Dlatego mimo paleozoicznego wieku skał mają ostre krawędzie, jak przy Kotlinie Jeleniogórskiej.
Na Dolnym Śląsku widać też ślady trzeciorzędowego wulkanizmu. Bazaltowe kopuły i stożki wystają z Pogórza Kaczawskiego i okolic Złotoryi.
Góry Świętokrzyskie
Pod względem wysokości (Łysica ma nieco ponad 600 m) to niewielkie pasmo, ale pod względem geologicznym jedno z ciekawszych w Europie. Na małej przestrzeni odsłaniają się skały od kambru po jurę, a więc większość historii paleozoiku w jednym miejscu. Dewońskie wapienie, na przykład te z Kadzielni w Kielcach, to osady tropikalnych raf sprzed ok. 380 mln lat.
W Górach Świętokrzyskich widać dwa wyraźne etapy. Najpierw skały paleozoiczne zostały sfałdowane w orogenezie waryscyjskiej, a potem, pod koniec kredy, całość wypiętrzyła się ponownie wskutek ruchów w obrębie Rowu środkowopolskiego.
Sól, miedź i morza mezozoiczne
W permie na obszarze dzisiejszej Polski rozlało się płytkie morze zwane cechsztyńskim, które wielokrotnie wysychało. Zostały po nim grube pokłady soli kamiennej i potasowej oraz osady bogate w miedź, eksploatowane dziś na Dolnym Śląsku. Sól z czasem zaczęła się przemieszczać ku górze i utworzyła wysady, jak w Kłodawie czy Inowrocławiu.
Złoża miedzi na Dolnym Śląsku i sól w Kłodawie wywodzą się z tego samego, wysychającego morza permskiego sprzed ok. 255 mln lat.
W mezozoiku centralną Polskę zajmował głęboki, długo opadający basen zwany Rowem środkowopolskim. Gromadziły się w nim grube serie triasowych, jurajskich i kredowych osadów. Z jury pochodzą wapienie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, z kredy opoki i kreda pisząca Lubelszczyzny i Roztocza.
Pod koniec kredy kierunek ruchów się odwrócił. Rów został ściśnięty i wypiętrzony, a efektem są Góry Świętokrzyskie, antyklinorium kujawskie i inne wały. Ten proces to tzw. inwersja.
Karpaty – młodsze i bardziej skomplikowane
Karpaty powstały w orogenezie alpejskiej, gdy osady z dawnych basenów zostały zepchnięte na południowy skraj Europy w postaci płaszczowin. Z tego powodu budowa tego pasma jest znacznie mniej regularna niż w pozostałych częściach kraju.
Tatry i Pieniński Pas Skałkowy
Tatry mają jądro z granitoidów i skał metamorficznych, których wiek określa się na karboński. Na tym jądrze leżą wapienie i dolomity triasu i jury, ułożone w osobne płaszczowiny. Stąd w Tatrach Zachodnich bywa granitowo, a w Tatrach Wysokich i Bielskich wapiennie.
Wysokie wypiętrzenie (Rysy mają 2499 m n.p.m.) to efekt stosunkowo niedawnych ruchów. Rzeźbę dodatkowo urobiły lodowce górskie plejstocenu, które wyżłobiły kotły polodowcowe i doliny.
Na północ od Tatr biegnie wąski Pieniński Pas Skałkowy, w którym odsłaniają się jurajskie wapienie. To strefa silnie zaburzona, jedno z najtrudniejszych miejsc do odczytania dla geologów.
Flisz i zapadlisko przedkarpackie
Większość polskich Karpat to flisz, czyli rytmicznie przewarstwione piaskowce i łupki osadzane w głębokim morzu od jury do paleogenu. Beskidy mają łagodniejsze, zaokrąglone formy właśnie dlatego, że warstwy są stosunkowo miękkie i naprzemiennie odporne na erozję.
Na północ od gór leży zapadlisko przedkarpackie, wypełnione osadami miocenu. Tu znajdują się słynne złoża soli w Wieliczce i Bochni, o wieku około 14 mln lat. To zupełnie inne złoża niż cechsztyńskie, choć sól wygląda podobnie.
Lodowce, które dopisały ostatni rozdział
W plejstocenie, w ciągu ostatnich ok. 2,6 mln lat, na Polskę kilkakrotnie wkraczał lądolód skandynawski. Geolodzy wyróżniają zlodowacenia południowopolskie, środkowopolskie i północnopolskie. Najstarsze objęły niemal cały kraj aż do podnóży Sudetów i Karpat, najmłodsze sięgnęło tylko północnej i środkowej części.
Z tych etapów wynika znany układ pasów krajobrazowych: pojezierza i morena czołowa na północy, szerokie sandry i pradoliny pośrodku oraz lessowe wyżyny na południu. Lądolód ostatniego zlodowacenia ustąpił z Polski około 12 tys. lat temu, więc w skali geologicznej to zupełnie świeża rzeźba.
Bursztyn bałtycki jest znacznie starszy od lodowców, bo powstał z żywicy eoceńskich lasów sprzed około 40 mln lat. Lądolód i morze przeniosły go dopiero później na dzisiejsze miejsca.
Gdzie to wszystko zobaczyć
Najlepsze odsłonięcia skał paleozoicznych oferują Góry Świętokrzyskie i Sudety. Jurę najłatwiej obejrzeć na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, a lodowcowe formy na Pojezierzu Mazurskim czy Pomorskim. Karpaty i Tatry pokazują efekty orogenezy alpejskiej, a głębokie podziemia w kopalniach soli dają wgląd w historię morza sprzed milionów lat. Przy takim podziale mapa geologiczna przestaje być chaosem kolorów, a zaczyna układać się w czytelną opowieść od północnego wschodu na południowy zachód.
