Historia literatury przypomina wielotomową sagę, w której każdy tom ma własny klimat, język i bohaterów. W praktyce oznacza to, że dzieje piśmiennictwa dzieli się na epoki literackie, z których każda ma dość wyraźne cechy, granice czasowe i reprezentatywnych twórców. W polskiej szkole i na studiach najczęściej korzysta się z dość ustalonego podziału na kilkanaście epok – choć liczba ta zależy od przyjętych kryteriów i kraju, o którym mowa. Poniżej przedstawiono uporządkowany przegląd najważniejszych epok literackich, ich chronologię oraz różnice między nimi, z naciskiem na tradycyjny podział używany w polskiej humanistyce.

Ile jest epok literackich? Problem z prostą liczbą

Na pytanie „ile jest epok literackich?” nie ma jednej, sztywnej odpowiedzi. W polskim szkolnym podziale najczęściej wyróżnia się około 10–12 głównych epok, ale w zależności od ujęcia liczba ta może się zwiększać lub zmniejszać.

Wpływ na liczbę epok mają m.in.:

• czy omawiana jest literatura światowa, czy tylko polska,
• czy wyodrębnia się okresy przejściowe (np. schyłek średniowiecza, późny barok),
• czy traktuje się niektóre zjawiska jako osobne epoki, czy raczej jako nurty (np. modernizm, postmodernizm).

W praktyce szkolnej w Polsce przyjmuje się zazwyczaj następujące główne epoki literackie: antyk, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura po 1945 roku (współczesność). W niektórych ujęciach literatura współczesna dzielona jest dodatkowo na kilka faz, np. PRL, przełom 1989 roku, najnowsza proza po 2000.

W polskiej tradycji szkolnej zazwyczaj mówi się o ok. 11–12 głównych epokach literackich, od antyku po współczesność, ale ich liczba i granice są umowne i zależą od przyjętej konwencji.

Podstawowy podział epok – od antyku do współczesności

Dla porządku warto ułożyć epoki w prostą, „szkieletową” listę, która sprawdza się w nauce historii literatury na poziomie szkolnym i podstawowych kursów akademickich:

1. Antyk (starożytność) – do ok. V wieku n.e.
2. Średniowiecze – ok. V–XV wiek
3. Renesans (odrodzenie) – ok. XV/XVI–XVI wiek
4. Barok – ok. XVII–poł. XVIII wieku
5. Oświecenie – ok. druga poł. XVIII–pocz. XIX wieku
6. Romantyzm – ok. 1. poł. XIX wieku
7. Pozytywizm – ok. 2. poł. XIX wieku
8. Młoda Polska (modernizm) – przełom XIX i XX wieku
9. Dwudziestolecie międzywojenne – 1918–1939
10. Literatura wojenna i okupacyjna – lata 1939–1945
11. Literatura powojenna i współczesna – po 1945 roku

To oczywiście duże uproszczenie, ale dobrze nadaje się jako „mapa ogólna”, zanim zacznie się rozróżniać nurty, style i lokalne zjawiska.

Chronologia epok literackich w Europie i w Polsce

Warto pamiętać, że epoki literackie nie zaczynają się wszędzie w tym samym czasie. Chronologia literatury europejskiej różni się nieco od chronologii literatury polskiej. Renesans czy oświecenie pojawiają się wcześniej we Włoszech czy Francji, a później w Polsce – z reguły różnica wynosi kilka dziesięcioleci.

Przykład: renesans włoski rozwija się już od XIV wieku (Dante, Petrarka), podczas gdy w Polsce przyjmuje się, że renesans na dobre zaczyna się dopiero w XVI wieku (Mikołaj Rej, Jan Kochanowski). Podobnie romantyzm – we Francji czy Niemczech rodzi się wcześniej niż romantyzm polski zdominowany przez Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego.

Dlatego w podręcznikach często pojawiają się dwie skale czasowe: „Europa” i „Polska”. W praktyce szkolnej zwykle upraszcza się je do jednego ciągu, tak żeby uczeń nie gubił się w nadmiarze dat – epoki wyznacza się wtedy przede wszystkim według punktów zwrotnych w historii Polski (rozbiory, odzyskanie niepodległości, II wojna światowa, 1989 rok).

Najważniejsze epoki literackie – charakterystyka w skrócie

Przy samej liczbie epok kluczowa bywa znajomość ich ogólnego charakteru. Nie trzeba pamiętać wszystkich dat, ważniejsze są dominujące idee i style.

Antyk, średniowiecze, renesans – trzy fundamenty

Antyk obejmuje literaturę grecką i rzymską: eposy (Homer), tragedie (Ajschylos, Sofokles, Eurypides), komedie (Arystofanes), poezję łacińską (Wergiliusz, Horacy, Owidiusz). To tu kształtują się wzorce gatunków, motywów i postaw (bohater tragiczny, fatum, archetypy bogów i herosów), do których później przez wieki nawiązuje kultura europejska.

Średniowiecze wiąże się z dominacją religii chrześcijańskiej. Charakterystyczne są teksty o funkcji dydaktycznej i moralizatorskiej (hagiografie, kazania, moralitety), idea theocentryzmu (Bóg w centrum świata) i typowe wzorce osobowe: święty, rycerz, asceta. W Polsce znana jest m.in. „Bogurodzica” czy „Legenda o św. Aleksym”.

Renesans to z kolei zwrot ku człowiekowi i antycznej harmonii. Dominują hasła humanizmu, wiary w rozum i godność człowieka. W polskiej literaturze renesans to przede wszystkim Mikołaj Rej, Jan Kochanowski, Andrzej Frycz Modrzewski, a w tle – idea „człowieka wszechstronnego” i rozwój piśmiennictwa w języku narodowym.

Barok, oświecenie, romantyzm – od przepychu do buntu

Barok wyróżnia się kontrastami, konceptyzmem i skłonnością do przesady. Teksty bywają pełne ozdobników, zaskakujących metafor, paradoksów. Pojawiają się też nastroje niepokoju, refleksja nad przemijaniem (motyw wanitatywny). W literaturze polskiej ważne są tu utwory Jana Andrzeja Morsztyna czy Wacława Potockiego.

Oświecenie stawia na rozum, krytycyzm, edukację. Ważna jest publicystyka, satyra, literatura polityczna i społeczna (m.in. w związku z próbami reformy Rzeczypospolitej). Reprezentatywni autorzy polscy to Ignacy Krasicki, Stanisław Staszic, Hugo Kołłątaj. W literaturze pojawia się wiara w możliwość naprawy świata.

Romantyzm to przełom uczuciowy i ideowy: na pierwszy plan wychodzi wyobraźnia, emocje, indywidualizm. Pojawia się kult bohatera-wieszcza, fascynacja tajemnicą, ludowością, naturą. W literaturze polskiej romantyzm jest mocno spleciony z historią (zabory, powstania), a jego czołowymi postaciami są Adam Mickiewicz („Dziady”, „Pan Tadeusz”), Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński.

Pozytywizm, Młoda Polska i przełom XX wieku

Pozytywizm przynosi zmianę nastroju po klęsce powstania styczniowego. W centrum zainteresowania znajduje się praca u podstaw, realizm, problemy społeczne (nędza chłopów, kwestia żydowska, sytuacja kobiet). Dominuje proza realistyczna: powieści i nowele. Kluczowi autorzy to Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa, Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka.

Młoda Polska (ok. 1890–1918) łączy różne nurty: modernistyczną dekadencję, symbolizm, impresjonizm, a także rodzący się nacjonalizm i odrodzenie idei niepodległościowych. W literaturze obecne są nastroje zwątpienia, pesymizmu, ale też fascynacja sztuką, naturą, miastem. Ważni twórcy: Stanisław Wyspiański, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Stefan Żeromski, Władysław Reymont.

XX wiek i dalsze podziały

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939) to czas ogromnej różnorodności: awangardy poetyckie, eksperymenty formalne, literatura zaangażowana społecznie. W Polsce tworzą m.in. Julian Tuwim, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Bruno Schulz, Witold Gombrowicz.

Literatura wojenna i okupacyjna koncentruje się na doświadczeniu II wojny światowej, traumie, zagładzie, okupacji. W polskim kanonie znajdują się m.in. utwory Tadeusza Borowskiego, Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Zofii Nałkowskiej.

Literatura powojenna i współczesna to ogromny i zróżnicowany obszar. Często dzieli się go na okres PRL, literaturę emigracyjną, twórczość po 1989 roku i najnowszą. Z perspektywy szkolnej z reguły traktuje się te zjawiska jako jedną, szeroko pojętą epokę współczesności, bo granice między nurtami są płynne, a autorzy aktywni przez wiele dekad (np. Czesław Miłosz, Wisława Szymborska, Tadeusz Różewicz).

Dlaczego granice epok są umowne?

Wielu uczniów przyjmuje granice epok jak sztywne linie: konkretne daty, jednoznaczne nazwiska, „od–do”. W praktyce epoki na siebie nachodzą, a autorzy nierzadko wymykają się schematom.

• Twórca może zaczynać w jednym okresie, a dojrzewać już w kolejnym.
• Styl danego pisarza bywa „opóźniony” względem zmian w kulturze.
• Różne kraje wchodzą w daną epokę w innym czasie.

Dlatego daty początków i końców epok przyjmuje się raczej dla wygody nauczania i porządkowania wiedzy. Są pomocne, ale nie oddają całej złożoności procesów kulturowych. Lepsze efekty w nauce historii literatury przynosi śledzenie motywów, idei i stylów niż kurczowe trzymanie się dat granicznych.

Epoki czy nurty? Dodatkowe „warstwy” podziału

Podział na epoki to tylko jedna z warstw. Równolegle funkcjonują pojęcia takie jak nurt, prąd, kierunek literacki. Niektóre z nich mieszczą się w ramach epok, inne je przecinają.

Przykłady:

• Naturalizm – często łączony z późnym pozytywizmem,
• Symbolizm – zwykle kojarzony z Młodą Polską, ale obecny także w innych literaturach Europy,
• Ekspresjonizm, futuryzm, surrealizm – silnie obecne w literaturze i sztuce przełomu XIX i XX wieku oraz dwudziestolecia międzywojennego,
• Postmodernizm – często traktowany jako nurt w obrębie szeroko rozumianej współczesności.

W wielu opracowaniach akademickich pojawia się pytanie, czy np. modernizm lub postmodernizm powinny być uznawane za osobne epoki, czy raczej za prądy artystyczne w ramach XX i XXI wieku. Stąd biorą się różnice w liczbie epok – jedni badacze „zagęszczają” podział, inni go upraszczają.

Jak sensownie zapamiętać podział epok literackich?

Do nauki podziału na epoki najskuteczniejsze okazuje się nie tyle wkuwanie dat, ile tworzenie prostych skojarzeń i przypisywanie do każdej epoki kilku charakterystycznych haseł. W praktyce sprawdza się:

1. Ułożenie epok w kolejności, z podziałem na „przed XIX wiekiem” i „od XIX wieku”.
2. Do każdej epoki dobranie 2–3 słów-kluczy (np. renesans – humanizm, człowiek; romantyzm – uczucie, bunt; pozytywizm – praca, realizm).
3. Powiązanie epok z 1–2 nazwiskami autorów i 1 tytułem reprezentatywnego utworu.

Taki sposób porządkowania pozwala szybko zorientować się, czy dany tekst „pasuje” do określonej epoki, nawet jeśli dokładna data jego powstania nie jest znana.

Podział na epoki literackie to narzędzie porządkowania wiedzy, a nie sztywne prawo natury – liczba epok i ich granice zależą od tego, jak szczegółowo opisuje się dzieje literatury.