W teorii rozprawka maturalna to schemat: teza, argumenty, wnioski – wszystko brzmi prosto. W praktyce na arkuszu pojawia się temat, czas ucieka, a w głowie miesza się lektury, definicje i przypadkowe skojarzenia. Ten tekst pokazuje konkretny przykład rozprawki maturalnej i szczegółową analizę krok po kroku: od odczytania tematu, przez budowę planu, aż po gotowy tekst z komentarzem. Bez ogólników, z rozpisaniem realnego toku myślenia, który da się zastosować na egzaminie.

1. Temat rozprawki – przykład i pierwsze decyzje

Przykładowy temat (poziom podstawowy, forma klasyczna):

Czy warto dążyć do realizacji marzeń mimo przeciwności? Rozważ problem, odwołując się do wybranej lektury obowiązkowej oraz innego tekstu kultury.

Na tym etapie potrzebne są trzy szybkie decyzje:

• jak rozumiany jest problem? – chodzi o cenę marzeń, ryzyko, sens uporu;
• jaka będzie odpowiedź (teza/hipoteza)? – „warto” / „nie zawsze warto” / „zależy od…”;
• jakie teksty zostaną użyte? – najlepiej takie, które mają wyraźny wątek marzeń i przeszkód.

Przykładowy wybór: jako lektura obowiązkowa „Lalka” B. Prusa, a jako inny tekst kultury – „Kamienie na szaniec” A. Kamińskiego (powieść – też tekst kultury). Można oczywiście zastąpić je innymi, ale w analizie chodzi o mechanizm.

Najważniejsze na starcie: wstęp musi zawierać wyraźną odpowiedź na pytanie z tematu. Unikanie jednoznacznego stanowiska zwykle obniża czytelność całej pracy.

2. Budowa tezy i pomysł na całość

Temat sugeruje pytanie o wartość dążenia do marzeń w zderzeniu z przeciwnościami. Można odpowiedzieć wprost:

Propozycja tezy: Warto dążyć do realizacji marzeń mimo przeciwności, ponieważ nadają one sens życiu i pozwalają przekraczać własne ograniczenia, choć często wiąże się to z wysoką ceną.

Ta teza ma dwie zalety:

• jest jednoznaczna – egzaminator od razu widzi stanowisko,
• jest zniuansowana – sygnalizuje „wysoką cenę”, więc nie jest infantylnym „marzenia są zawsze super”.

Dalej przydaje się ogólny plan:

1. Wstęp – zarysowanie problemu marzeń i wyraźna teza.
2. Argument 1 – „Lalka”: marzenie Wokulskiego o awansie i miłości.
3. Argument 2 – „Kamienie na szaniec”: marzenie o wolnej Polsce.
4. Krótki argument uzupełniający – np. odwołanie do przykładu z życia/cytatu.
5. Zakończenie – wniosek, który nie powtarza w kółko tego samego zdania.

3. Wstęp – jak zacząć bez wodolejstwa

Od ogólnego problemu do konkretnej tezy

Dobry wstęp wcale nie musi być długi. Wystarczą 3–4 sensowne zdania, które:

• wprowadzają pojęcie marzeń i przeciwności,
• kończą się jasną tezą.

Przykładowy wstęp:

Marzenia są jednym z podstawowych motorów ludzkiego działania – to dzięki nim ludzie podejmują wysiłek, ryzykują, przekraczają własne ograniczenia. W praktyce dążenie do ich spełnienia niemal zawsze wiąże się z przeciwnościami: oporem otoczenia, własnymi słabościami czy realiami historycznymi. Mimo to warto dążyć do realizacji marzeń, ponieważ nadają one sens życiu i pozwalają ocalić człowieczeństwo, nawet jeśli cena bywa bardzo wysoka. Tę myśl dobrze ilustrują losy bohaterów „Lalki” Bolesława Prusa oraz „Kamieni na szaniec” Aleksandra Kamińskiego.

Wstęp spełnia wymagania maturalne:

• jest na temat,
• zawiera pojęcia z tematu („marzenia”, „przeciwności”),
• ma wyraźnie sformułowaną tezę i zapowiedź argumentów.

4. Rozwinięcie – analiza pierwszego argumentu na przykładzie „Lalki”

Jak wydobyć argument z lektury obowiązkowej

W „Lalce” pojawia się kilka typów marzeń: romantyczne, społeczne, naukowe. Warto wybrać jeden wątek i przeprowadzić go konsekwentnie, zamiast wymieniać wszystko po trochu.

Przykładowy rozwinięty akapit (argument 1):

Pierwszym przykładem potwierdzającym tezę są losy Stanisława Wokulskiego, bohatera „Lalki” Bolesława Prusa. Jego marzeniem jest zarówno awans społeczny, jak i zdobycie miłości arystokratki Izabeli Łęckiej. Wokulski zdaje sobie sprawę z ogromnych przeszkód: pochodzi z niższej warstwy, ma za sobą zesłanie na Sybir, a środowisko arystokratyczne traktuje go z wyższością. Mimo to podejmuje tytaniczny wysiłek – wyjeżdża na wojnę rosyjsko-turecką, ryzykuje życie, zdobywa majątek, inwestuje w sklep, lokuje pieniądze w przedsięwzięciach arystokracji. Jego upór pozwala mu przejściowo zbliżyć się do spełnienia marzeń: zyskuje pozycję finansową i towarzyską, staje się kimś, z kim trzeba się liczyć. Ostatecznie ponosi jednak klęskę emocjonalną, gdy odkrywa płytkość i egoizm Izabeli. Choć marzenie o jej miłości kończy się bolesnym rozczarowaniem, samo dążenie do celu nadało sens jego życiu – pozwoliło mu rozwinąć talent, ambicję i energię, a także unaoczniło mu prawdę o społeczeństwie i o sobie samym.

Co tu działa dobrze od strony „technicznej”:

• jest streszczenie problemu, ale nie całej powieści,
• pojawiają się konkretne wydarzenia (wojna, majątek, relacja z Izabelą),
• pokazana jest cena marzeń (klęska, rozczarowanie),
• na końcu – krótka interpretacja w kontekście tezy.

Tak zbudowany argument pokazuje, że dążenie do marzeń nie zawsze prowadzi do szczęśliwego finału, ale i tak kształtuje bohatera i jego życie. To dobrze współgra z tezą ze wstępu.

Argument nie jest streszczeniem. Zawsze powinien kończyć się wyraźnym powiązaniem z problemem z tematu, choćby w jednym–dwóch zdaniach interpretacji.

5. Drugi argument – „Kamienie na szaniec” i inny wymiar marzeń

Zderzenie marzeń z historią

Drugi argument warto oprzeć na tekście, w którym marzenia dotyczą spraw większych niż jednostkowe szczęście. „Kamienie na szaniec” dobrze to pokazują.

Przykładowy akapit (argument 2):

Znacznie wyraźniej wartość marzeń ujawnia się w „Kamieniach na szaniec” Aleksandra Kamińskiego. Bohaterowie książki – Rudy, Zośka i Alek – marzą o wolnej Polsce, w której będą mogli normalnie dorastać, studiować, zakładać rodziny. Ich plany życiowe zostają brutalnie przerwane przez wybuch II wojny światowej i okupację niemiecką. Przeciwności mają tu wymiar skrajny: terror hitlerowski, aresztowania, tortury, śmierć bliskich. Mimo to młodzi ludzie nie rezygnują z marzeń, lecz przekształcają je w konkretną działalność konspiracyjną: akcje Małego Sabotażu, dywersja, udział w Szarych Szeregach. Płacą za to najwyższą cenę – Rudy umiera po brutalnym przesłuchaniu, Alek ginie w wyniku odniesionych ran, Zośka polega w akcji bojowej. Ich życie zostaje tragicznie przerwane, jednak spełniają marzenie w innym wymiarze: stają się „kamieniami rzuconymi na szaniec”, fundamentem przyszłej wolnej ojczyzny. Dzięki ich postawie idea wolności przetrwała w świadomości kolejnych pokoleń.

Ten argument:

• wzmacnia tezę, że marzenia nadają sens życiu, nawet jeśli prowadzą do ofiary,
• pokazuje inny typ marzeń niż w „Lalce” (indywidualne vs. wspólnotowe),
• łączy wydarzenia z interpretacją, a nie ogranicza się do opisu fabuły.

Dzięki zderzeniu dwóch przykładów (jednostkowe uczucie Wokulskiego i wspólnotowe marzenie harcerzy) praca zyskuje na głębi i nie sprowadza się do prostego „warto, bo tak”.

6. Dodatkowy argument i domknięcie rozwinięcia

Na maturze podstawowej wystarczą dwa mocne argumenty z literatury, ale krótki dodatkowy przykład potrafi ładnie domknąć wywód. Może to być:

• odniesienie do innej lektury (np. „Mały Książę”, „Latarnik”),
• nawiązanie do znanego biogramu historycznego lub postaci kultury.

Przykładowy krótki akapit uzupełniający:

O tym, że marzenia wymagają determinacji mimo przeciwności, przypomina także postać latarnika z noweli Henryka Sienkiewicza. Skawiński całe życie tuła się po świecie, walczy w różnych armiach i pracuje w ciężkich warunkach, jednak nie porzuca marzenia o powrocie do ojczyzny, choć realnie wydaje się ono nieosiągalne. Nawet jego chwilowe „zapomnienie się” przy lekturze „Pana Tadeusza”, które prowadzi do utraty posady, świadczy o sile tęsknoty za utraconą Polską. Marzenie o ojczyźnie podtrzymuje w nim poczucie tożsamości i sensu istnienia.

Taki dodatkowy przykład:

• nie rozwleka pracy,
• pokazuje, że uczeń zna więcej niż dwie pozycje,
• wzmacnia spójność tezy („marzenia = sens i tożsamość”).

7. Zakończenie – krótkie, ale nie byle jakie

W zakończeniu nie chodzi o powtórzenie całej rozprawki, tylko o zwięzły wniosek lub poszerzenie perspektywy. Dwa–trzy zdania w zupełności wystarczą.

Przykładowe zakończenie:

Analiza losów Wokulskiego, bohaterów „Kamieni na szaniec” oraz Skawińskiego pokazuje, że dążenie do spełnienia marzeń mimo przeciwności bywa ryzykowne i nie zawsze kończy się indywidualnym szczęściem. Marzenia nadają jednak życiu głębię, budują tożsamość jednostki i wspólnoty, a często stają się impulsem do działań, które przekraczają jednostkowy wymiar istnienia. Dlatego warto o nie walczyć, nawet jeśli trzeba liczyć się z porażkami i stratami.

Zauważalne jest tu:

• nawiązanie do przykładów, ale bez ich streszczania,
• wyraźne domknięcie tezy w nieco szerszym ujęciu,
• brak frazesów typu „podsumowując moją pracę” – język pozostaje rzeczowy.

8. Cała przykładowa rozprawka – wersja „do przeczytania jednym ciągiem”

Poniżej cała praca w formie, jak mogłaby znaleźć się na arkuszu matury (bez komentarzy między akapitami):

Temat: Czy warto dążyć do realizacji marzeń mimo przeciwności? Rozważ problem, odwołując się do wybranej lektury obowiązkowej oraz innego tekstu kultury.

Marzenia są jednym z podstawowych motorów ludzkiego działania – to dzięki nim ludzie podejmują wysiłek, ryzykują, przekraczają własne ograniczenia. W praktyce dążenie do ich spełnienia niemal zawsze wiąże się z przeciwnościami: oporem otoczenia, własnymi słabościami czy realiami historycznymi. Mimo to warto dążyć do realizacji marzeń, ponieważ nadają one sens życiu i pozwalają ocalić człowieczeństwo, nawet jeśli cena bywa bardzo wysoka. Tę myśl dobrze ilustrują losy bohaterów „Lalki” Bolesława Prusa oraz „Kamieni na szaniec” Aleksandra Kamińskiego.

Pierwszym przykładem potwierdzającym tę tezę są losy Stanisława Wokulskiego, bohatera „Lalki” Bolesława Prusa. Jego marzeniem jest zarówno awans społeczny, jak i zdobycie miłości arystokratki Izabeli Łęckiej. Wokulski zdaje sobie sprawę z ogromnych przeszkód: pochodzi z niższej warstwy, ma za sobą zesłanie na Sybir, a środowisko arystokratyczne traktuje go z wyższością. Mimo to podejmuje tytaniczny wysiłek – wyjeżdża na wojnę rosyjsko-turecką, ryzykuje życie, zdobywa majątek, inwestuje w sklep, lokuje pieniądze w przedsięwzięciach arystokracji. Jego upór pozwala mu przejściowo zbliżyć się do spełnienia marzeń: zyskuje pozycję finansową i towarzyską, staje się kimś, z kim trzeba się liczyć. Ostatecznie ponosi jednak klęskę emocjonalną, gdy odkrywa płytkość i egoizm Izabeli. Choć marzenie o jej miłości kończy się bolesnym rozczarowaniem, samo dążenie do celu nadało sens jego życiu – pozwoliło mu rozwinąć talent, ambicję i energię, a także unaoczniło mu prawdę o społeczeństwie i o sobie samym.

Znacznie wyraźniej wartość marzeń ujawnia się w „Kamieniach na szaniec” Aleksandra Kamińskiego. Bohaterowie książki – Rudy, Zośka i Alek – marzą o wolnej Polsce, w której będą mogli normalnie dorastać, studiować, zakładać rodziny. Ich plany życiowe zostają brutalnie przerwane przez wybuch II wojny światowej i okupację niemiecką. Przeciwności mają tu wymiar skrajny: terror hitlerowski, aresztowania, tortury, śmierć bliskich. Mimo to młodzi ludzie nie rezygnują z marzeń, lecz przekształcają je w konkretną działalność konspiracyjną: akcje Małego Sabotażu, dywersja, udział w Szarych Szeregach. Płacą za to najwyższą cenę – Rudy umiera po brutalnym przesłuchaniu, Alek ginie w wyniku odniesionych ran, Zośka polega w akcji bojowej. Ich życie zostaje tragicznie przerwane, jednak spełniają marzenie w innym wymiarze: stają się „kamieniami rzuconymi na szaniec”, fundamentem przyszłej wolnej ojczyzny. Dzięki ich postawie idea wolności przetrwała w świadomości kolejnych pokoleń.

O tym, że marzenia wymagają determinacji mimo przeciwności, przypomina także postać latarnika z noweli Henryka Sienkiewicza. Skawiński całe życie tuła się po świecie, walczy w różnych armiach i pracuje w ciężkich warunkach, jednak nie porzuca marzenia o powrocie do ojczyzny, choć realnie wydaje się ono nieosiągalne. Nawet jego chwilowe „zapomnienie się” przy lekturze „Pana Tadeusza”, które prowadzi do utraty posady, świadczy o sile tęsknoty za utraconą Polską. Marzenie o ojczyźnie podtrzymuje w nim poczucie tożsamości i sensu istnienia.

Analiza losów Wokulskiego, bohaterów „Kamieni na szaniec” oraz Skawińskiego pokazuje, że dążenie do spełnienia marzeń mimo przeciwności bywa ryzykowne i nie zawsze kończy się indywidualnym szczęściem. Marzenia nadają jednak życiu głębię, budują tożsamość jednostki i wspólnoty, a często stają się impulsem do działań, które przekraczają jednostkowy wymiar istnienia. Dlatego warto o nie walczyć, nawet jeśli trzeba liczyć się z porażkami i stratami.

Na tej bazie można przeanalizować własne próbne rozprawki: sprawdzić, czy teza jest wyraźna, argumenty wystarczająco rozwinięte, a zakończenie rzeczywiście domyka temat, zamiast tylko powtarzać wstęp innymi słowami.