Musisz wiedzieć, czy doradztwo zawodowe jest obowiązkowe, jeśli planujesz ścieżkę edukacyjną, prowadzisz szkołę, uczysz młodzież albo pracujesz z osobami bezrobotnymi. Od tego zależy, jakie działania trzeba formalnie zorganizować, a co jest tylko dobrą praktyką.

W polskich przepisach doradztwo zawodowe pojawia się w kilku miejscach naraz: w prawie oświatowym, ustawie o rynku pracy oraz w rozporządzeniach wykonawczych. Bez ich rozróżnienia łatwo pomylić, co jest obowiązkiem ucznia, co jest obowiązkiem szkoły, a co stanowi jedynie dobrowolne wsparcie dla dorosłych. Poniżej konkretny przegląd wymogów, bez teoretyzowania.

Podstawy prawne doradztwa zawodowego

Pojęcie doradztwa zawodowego funkcjonuje w dwóch głównych obszarach prawa:

• Prawo oświatowe – doradztwo dla uczniów i słuchaczy szkół
• Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy – doradztwo dla osób bezrobotnych i poszukujących pracy

Kluczowe akty dla szkół to przede wszystkim:

• ustawa – Prawo oświatowe
• rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 16 sierpnia 2018 r. w sprawie doradztwa zawodowego

Dla dorosłych z rynku pracy – głównie:

• ustawa z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy

Najważniejsze rozróżnienie: w szkołach doradztwo zawodowe jest obowiązkowe jako element działalności szkoły. Dla osób dorosłych – jest prawem, a nie obowiązkiem: można skorzystać, ale nikt nie zmusza.

Doradztwo zawodowe w szkołach – co dokładnie jest obowiązkowe

Od kilku lat doradztwo zawodowe nie jest już „miłym dodatkiem”, ale stałym, obowiązkowym elementem pracy szkoły. Obowiązek dotyczy zarówno szkół podstawowych, jak i ponadpodstawowych (ogólnokształcących i zawodowych).

Etapy edukacyjne i zakres doradztwa

Rozporządzenie z 16 sierpnia 2018 r. wprowadza trzy poziomy działań:

1. Preorientacja zawodowa – w przedszkolach i klasach I–III szkoły podstawowej. Chodzi o ogólne poznawanie świata pracy: zawody, podstawowe pojęcia, proste aktywności związane z rolami zawodowymi. Tu nie ma jeszcze klasycznego „wyboru zawodu”, ale fundamenty są formalnie wpisane w pracę placówki.

2. Orientacja zawodowa – klasy IV–VI szkoły podstawowej. W tym etapie uczeń poznaje różne ścieżki edukacyjne i kierunki kształcenia, zaczyna identyfikować swoje predyspozycje i zainteresowania. Działania są już bardziej ukierunkowane i systematyczne, choć wciąż bez presji na ostateczny wybór zawodu.

3. Doradztwo zawodowe – klasy VII–VIII SP oraz szkoły ponadpodstawowe. Tutaj wchodzą już konkretne decyzje: wybór szkoły, profilu, kwalifikacji zawodowych, planowanie kolejnych etapów kariery. Na tym etapie szkoła ma wyraźnie zdefiniowane minimalne wymagania godzinowe i organizacyjne.

W praktyce oznacza to, że każdy uczeń przechodzi przez jakiś poziom działań związanych z doradztwem zawodowym, niezależnie od typu szkoły. Nie ma możliwości „całkowitego pominięcia” tego obszaru przez placówkę.

Obowiązek organizacji a obowiązek uczestnictwa

Warto odróżnić dwie rzeczy:

• Szkoła MA obowiązek – zorganizować doradztwo zawodowe zgodnie z rozporządzeniem, zapewnić odpowiednią liczbę godzin, opracować program, wyznaczyć osoby odpowiedzialne.
• Uczeń MA obowiązek pośredni – uczestniczy w zajęciach, jeśli są włączone do planu nauczania lub dokumentów szkoły (np. WSO, program wychowawczo-profilaktyczny). W praktyce zajęcia z doradztwa zawodowego traktowane są jak inne obowiązkowe formy zajęć edukacyjnych.

Nie funkcjonuje natomiast osobna „ustawa o przymusowym doradztwie dla uczniów”. Obowiązek uczestnictwa wynika z tego, że są to zajęcia szkolne wpisane do organizacji roku, a nie dobrowolne warsztaty po lekcjach.

Wymogi wobec szkół w zakresie doradztwa zawodowego

Przepisy nie kończą się na ogólnym stwierdzeniu, że „szkoła ma prowadzić doradztwo”. MEN precyzuje kilka istotnych wymogów organizacyjnych.

Program doradztwa zawodowego w szkole

Każda szkoła musi opracować wewnątrzszkolny program doradztwa zawodowego. To nie jest luźna „deklaracja działań”, ale dokument, który powinien zawierać m.in.:

• cele doradztwa zawodowego na danym etapie edukacyjnym
• treści realizowane w poszczególnych klasach
• formy pracy (zajęcia grupowe, indywidualne, warsztaty, projekty)
• osoby odpowiedzialne za realizację (doradca zawodowy, wychowawcy, nauczyciele)
• sposób dokumentowania i ewaluacji

Program ten w praktyce staje się punktem odniesienia przy kontrolach kuratorium. Brak spójnego programu jest traktowany jako niewywiązanie się z obowiązku organizacji doradztwa.

Liczba godzin i formy realizacji

Rozporządzenie MEN określa minimalną liczbę godzin doradztwa zawodowego na poszczególnych etapach kształcenia (rozłożoną zazwyczaj na cały cykl). Te godziny nie muszą być zawsze zrealizowane jako osobny przedmiot – dopuszczalne jest włączanie ich w:

• godziny wychowawcze
• zajęcia z przedmiotów (np. podstaw przedsiębiorczości, WOS, geografia, język polski)
• projekty edukacyjne
• warsztaty z zewnętrznymi specjalistami

Obowiązujące liczby godzin potrafią się zmieniać w związku z kolejnymi nowelizacjami, dlatego w praktyce szkoły często opierają się na aktualnych interpretacjach kuratoriów oraz materiałach informacyjnych MEiN. Jednak sama zasada pozostaje niezmienna: ustalona minimalna liczba godzin musi zostać zrealizowana.

Doradztwo zawodowe dla dorosłych – czy trzeba z niego korzystać

Po wyjściu z systemu oświaty sytuacja zmienia się dość wyraźnie. Doradztwo zawodowe staje się przede wszystkim usługą rynku pracy, a nie obowiązkowym elementem kształcenia.

Urząd pracy – obowiązek zapewnienia, brak obowiązku korzystania

Ustawa o promocji zatrudnienia zalicza poradnictwo zawodowe do podstawowych usług rynku pracy, które muszą być zapewniane przez:

• powiatowe urzędy pracy (PUP)
• wojewódzkie urzędy pracy (WUP)
• inne instytucje rynku pracy posiadające stosowne uprawnienia

Dla bezrobotnych i poszukujących pracy oznacza to, że:

• urzędnicy mają obowiązek umożliwić dostęp do poradnictwa (indywidualnego lub grupowego)
• osoba bezrobotna nie ma ogólnego obowiązku korzystać z doradztwa w każdej sytuacji

Wyjątek pojawia się, gdy konkretny element doradztwa zostanie wpisany do indywidualnego planu działania (IPD) albo do warunków udziału w określonym programie aktywizacyjnym. Wtedy:

– odmowa udziału może zostać potraktowana jako niewywiązanie się z ustaleń z urzędem pracy, co bywa podstawą do utraty statusu bezrobotnego lub prawa do określonych form wsparcia.

Wciąż nie jest to jednak ogólny, powszechny „przymus doradztwa” dla wszystkich dorosłych, a raczej warunek uczestnictwa w konkretnej formie pomocy.

Prywatne doradztwo, outplacement, agencje zatrudnienia

Na rynku funkcjonuje również niepubliczne doradztwo zawodowe: agencje zatrudnienia, firmy HR, firmy prowadzące programy outplacementu, doradcy kariery czy coachowie kariery. Korzystanie z ich usług jest w 100% dobrowolne – regulują je umowy cywilnoprawne, a nie przepisy oświatowe.

Pracodawcy mogą też oferować własne programy doradczo-rozwojowe (np. dla osób objętych restrukturyzacją). W takich przypadkach „obowiązek” uczestnictwa wynika, jeśli już, z wewnętrznych regulaminów firmy, a nie z przepisów państwowych.

Czy pracodawca ma obowiązek zapewnić doradztwo zawodowe

W polskim prawie pracy nie ma ogólnego obowiązku zapewniania pracownikom doradztwa zawodowego. Pracodawca ma inne, wyraźnie określone obowiązki: BHP, szkolenia stanowiskowe, przeciwdziałanie dyskryminacji, prowadzenie dokumentacji kadrowej. Doradztwo zawodowe pojawia się jedynie pośrednio, np. przy:

• zwolnieniach grupowych i programach outplacementu (często wymaganych w umowach z instytucjami publicznymi)
• projektach współfinansowanych ze środków UE, gdzie doradztwo jest jednym z elementów wsparcia

Nawet w tych sytuacjach, najczęściej to organizator programu (np. urząd pracy, operator projektu unijnego) odpowiada formalnie za zapewnienie doradztwa, a nie sam pracodawca, choć w praktyce często współpracuje przy organizacji działań.

Konsekwencje braku doradztwa zawodowego

Skoro doradztwo zawodowe w szkołach jest obowiązkowe, pojawia się pytanie: co się dzieje, gdy szkoła je ignoruje?

Dla szkoły – konsekwencją mogą być uwagi i zalecenia pokontrolne kuratorium, a przy uporczywym niewywiązywaniu się – ryzyko bardziej dotkliwych skutków (w skrajnych przypadkach łącznie z zagrożeniem dla dalszego funkcjonowania placówki). Kontrole kuratoryjne coraz częściej wprost sprawdzają dokumentację i realizację doradztwa.

Dla ucznia – brak realnego doradztwa nie wiąże się z żadnymi sankcjami formalnymi wobec niego, ale w praktyce utrudnia świadomy wybór szkoły ponadpodstawowej czy zawodu. Uczeń, który nie miał sensownie zorganizowanego doradztwa, później częściej zmienia szkołę lub kierunek kształcenia, co generuje dodatkowe koszty czasu i pieniędzy.

Dla osoby dorosłej – niekorzystanie z doradztwa zwykle nie rodzi skutków prawnych, ale może wpływać na poziom dopasowania do ofert pracy, sensowność wybieranych szkoleń czy decyzji o przebranżowieniu. Obowiązek pojawia się wyłącznie tam, gdzie z doradztwem powiązano konkretne świadczenia (np. program specjalny, dotacja, IPD).

Jak mądrze korzystać z doradztwa – mimo że nie zawsze jest „przymusowe”

Przepisy wyznaczają tylko minimum. Z punktu widzenia ucznia, rodzica czy osoby dorosłej ważniejsze jest, jak wykorzystać istniejące możliwości, niż spierać się o to, czy udział w doradztwie jest formalnie wymagany.

Uczeń lub rodzic może:

• upewnić się, czy szkoła ma aktualny program doradztwa i kto pełni funkcję doradcy
• korzystać z indywidualnych konsultacji, a nie tylko z zajęć klasowych
• łączyć informacje ze szkoły z innymi źródłami (np. barometr zawodów, oferty lokalnego rynku)

Osoba dorosła może:

• skorzystać z doradcy w urzędzie pracy, nawet jeśli nie jest to warunek otrzymania świadczenia
• potraktować doradztwo jako wsparcie przy zmianie branży lub decyzji o kursach i szkoleniach
• połączyć bezpłatne usługi publiczne z dodatkowymi konsultacjami komercyjnymi, jeśli sytuacja zawodowa jest bardziej złożona

Podsumowując: obowiązkowe jest głównie to, co dotyczy szkół – organizacja doradztwa i włączenie go w proces kształcenia. Po wyjściu z systemu edukacji doradztwo zawodowe staje się raczej narzędziem, z którego warto korzystać, niż przymusem, choć w niektórych programach może być warunkiem uzyskania wsparcia.