Najpierw decyzja szkoły, potem wybór języka, na końcu – obowiązek ucznia. Taka jest realna kolejność, gdy mowa o nauce niemieckiego w podstawówce. Rodzice często szukają prostego: „tak, jest obowiązkowy” albo „nie, można go ominąć”. Prawda jest bardziej złożona: w polskiej szkole podstawowej obowiązkowy jest język obcy nowożytny, ale niekoniecznie niemiecki. W wielu szkołach niemiecki pojawia się jako drugi język obcy od klasy 7, ale są placówki, gdzie w ogóle go nie ma. Warto więc wiedzieć, co wynika z przepisów, a co jest tylko zwyczajem danej szkoły.

Czy język niemiecki jest obowiązkowy w szkole podstawowej – odpowiedź w skrócie

Na początku trzeba oddzielić dwie sprawy: obowiązek nauki języka obcego i konkretny wybór języka (np. niemieckiego). System wygląda tak:

• w szkole podstawowej obowiązkowa jest nauka co najmniej jednego języka obcego nowożytnego,
• od klasy 7 dochodzi drugi język obcy (też obowiązkowy),
• konkretny język (angielski, niemiecki, hiszpański, francuski itd.) wybiera szkoła, nie rodzic ani uczeń,
• język niemiecki jest obowiązkowy tylko tam, gdzie szkoła wybrała go jako 1. lub 2. język obcy.

Podstawowy wniosek: w polskiej szkole podstawowej nie ma ogólnokrajowego obowiązku nauki języka niemieckiego. Jest obowiązek nauki języków obcych – a niemiecki jest jednym z możliwych wyborów szkoły.

Co dokładnie mówi prawo o językach obcych w podstawówce

Ustawa – Prawo oświatowe i rozporządzenia do podstawy programowej mówią wprost: uczeń szkoły podstawowej musi uczyć się języka obcego nowożytnego, a od klasy 7 – także drugiego języka obcego nowożytnego. Przepisy wymieniają listę języków dopuszczonych do nauczania, ale nie wskazują konkretnego, który ma być obowiązkowy.

W praktyce wygląda to tak:

• od klasy 1 do 3 – obowiązkowy jest jeden język obcy (zwykle angielski, ale może być np. niemiecki),
• od klasy 4 do 6 – kontynuacja tego samego języka obcego,
• od klasy 7 do 8 – dochodzi drugi język obcy (np. niemiecki), również obowiązkowy.

Nigdzie w przepisach nie ma zapisu, że koniecznie musi to być język niemiecki. Niemiecki jest jedną z opcji, na równi z innymi językami nowożytnymi.

Jak szkoła decyduje, czy będzie niemiecki

O tym, czy w planie lekcji pojawi się język niemiecki, decyduje dyrektor szkoły wraz z organem prowadzącym (np. gmina). Pod uwagę brane są głównie:

• dostępność nauczycieli z odpowiednimi kwalifikacjami,
• możliwości organizacyjne (liczba klas, podział na grupy),
• dotychczasowa tradycja szkoły,
• czasem profil lokalny (np. bliskość granicy, współpraca z partnerami z Niemiec).

W wielu szkołach podstawowych schemat jest podobny: angielski jako pierwszy język od klasy 1, niemiecki jako drugi język od klasy 7. Nie jest to jednak wymóg ustawowy, tylko częsta praktyka. W innych placówkach zamiast niemieckiego pojawia się hiszpański, francuski czy włoski.

Rodzice często zakładają, że mają swobodę wyboru języka obcego dla dziecka. W rzeczywistości ustalony przez szkołę język obcy jest przedmiotem obowiązkowym. Jeśli szkoła wprowadza niemiecki jako drugi język, uczeń nie może „zamienić” go na inny, chyba że placówka formalnie organizuje równoległe grupy z różnymi językami – co w praktyce zdarza się rzadko.

Niemiecki jako pierwszy język obcy – kiedy to się zdarza

Chociaż w Polsce dominuje angielski jako pierwszy język obcy, są szkoły, w których od klasy 1 dzieci uczą się przede wszystkim niemieckiego. Zwykle dotyczy to:

• regionów przygranicznych,
• szkół z długoletnią tradycją współpracy z Niemcami,
• placówek z oddziałami dwujęzycznymi niemiecko-polskimi,
• szkół mniejszości narodowych lub z rozszerzonym niemieckim.

W takich szkołach język niemiecki jest obowiązkowy od pierwszych klas, bo jest wpisany w szkolny plan nauczania. Nie jest to jednak „obowiązek na poziomie państwa”, tylko konkretnej placówki – wybrany w ramach przepisów dotyczących języków obcych.

Konsekwencje wyboru niemieckiego jako pierwszego języka

Jeśli szkoła wprowadza niemiecki jako główny język obcy, w późniejszych etapach edukacji mogą pojawić się pewne konsekwencje organizacyjne:

Po pierwsze, przy przejściu do innej szkoły (np. po przeprowadzce), gdzie pierwszym językiem jest angielski, uczeń może trafić do klasy z innym poziomem zaawansowania. Wymaga to czasem dodatkowych zajęć wyrównawczych w nowym języku, bo dotychczasowe lata nauki niemieckiego nie „przeniosą się” automatycznie na opanowanie angielskiego.

Po drugie, przy rekrutacji do szkół ponadpodstawowych profilowanych pod angielski, większy nacisk kładzie się na poziom pierwszego języka. Uczeń z niemieckim jako pierwszym może mieć inne wymagania, inny test czy organizację nauki w liceum lub technikum.

Po trzecie, w szkole podstawowej trzeba liczyć się z tym, że egzaminy wewnętrzne, konkursy czy projekty będą najczęściej organizowane właśnie w języku wskazanym jako główny – w tym przypadku po niemiecku. Dla części uczniów to plus (silna pozycja niemieckiego), dla innych – wyzwanie, jeśli na co dzień częściej korzystają z angielskiego.

Warto więc przy wyborze szkoły sprawdzić nie tylko, czy jest niemiecki, ale w jakiej roli – pierwszego czy drugiego języka obcego i jakie są możliwości kontynuacji nauki na dalszych etapach.

Niemiecki jako drugi język obcy od klasy 7

Najczęstszy scenariusz w polskich podstawówkach to: angielski jako pierwszy język obcy od klasy 1 oraz niemiecki jako drugi język od klasy 7. Wtedy sytuacja wygląda następująco:

• niemiecki jest przedmiotem obowiązkowym – ocena trafia na świadectwo,
• uczeń nie może zrezygnować z tego języka z powodu niechęci czy trudności,
• liczba godzin jest określona w ramowym planie nauczania (minimum),
• szkoła może zwiększyć liczbę godzin, jeśli ma takie możliwości organizacyjne.

Tu często pojawia się pytanie: „Czy dziecko może wybrać zamiast niemieckiego inny język?”. W większości szkół odpowiedź brzmi: nie. Drugi język obcy jest przypisany do klasy lub rocznika i realizowany według jednego planu. Wyjątkiem są większe szkoły, które organizują np. grupę z niemieckim i grupę z hiszpańskim, ale to raczej wyjątki, nie standard.

Jak wygląda nauka niemieckiego jako drugiego języka

Niemiecki jako drugi język obcy ma zwykle mniejszą liczbę godzin niż pierwszy język (najczęściej 2 godziny tygodniowo). Nauka startuje od podstaw, ale tempo bywa szybsze, ponieważ uczniowie:

• mają już kilka lat doświadczenia z nauką innego języka (zwykle angielskiego),
• znają podstawowe pojęcia gramatyczne (czasownik, rzeczownik, osoba, liczba),
• często mają już jakieś skojarzenia z niemieckim z otoczenia (marki, media, rodzina za granicą).

W praktyce ten „drugi język” bywa traktowany po macoszemu – zarówno przez system, jak i część uczniów. Warto pamiętać, że mimo mniejszej liczby godzin niemiecki pozostaje pełnoprawnym przedmiotem, a stopnie z niego realnie wpływają na średnią, stypendia czy rekrutację do szkoły średniej.

Czy można uniknąć niemieckiego w szkole podstawowej

Jeśli szkoła wybrała niemiecki jako pierwszy lub drugi język obcy, to dla zapisanych tam uczniów jest on obowiązkowy. Rezygnacja z udziału w lekcjach nie wchodzi w grę, bo jest to element obowiązkowego planu nauczania.

Realne możliwości zmiany języka niemieckiego

Są jednak sytuacje, w których w praktyce da się uniknąć nauki niemieckiego:

1. Zmiana szkoły na taką, w której nie ma niemieckiego.
Jeśli w okolicy działa szkoła, w której jako drugi język obcy funkcjonuje np. hiszpański lub francuski, można rozważyć przeniesienie dziecka. To jednak ingerencja w całe środowisko szkolne – warto dobrze rozważyć plusy i minusy.

2. Przeniesienie do innej klasy z innym językiem (jeśli szkoła ma kilka wariantów).
W nielicznych placówkach różne klasy tego samego rocznika mają różne języki obce. Wtedy czasem da się przenieść ucznia do klasy z innym językiem. To wymaga zgody dyrekcji i jest uzależnione od liczby miejsc oraz innych przedmiotów.

3. Zwolnienie z nauki języka obcego z powodów zdrowotnych.
Prawo dopuszcza zwolnienie z nauki języka obcego w przypadku poważnych zaburzeń rozwojowych lub zdrowotnych potwierdzonych odpowiednią dokumentacją (np. opinia z poradni psychologiczno-pedagogicznej). Dotyczy to jednak wszystkich języków obcych, nie tylko niemieckiego, i jest rozwiązaniem wyjątkowym, stosowanym rzadko.

Nie funkcjonuje natomiast możliwość typu: „dziecko już chodzi prywatnie na hiszpański, więc nie będzie uczestniczyć w niemieckim w szkole”. Zajęcia z języka obcego w szkole są obowiązkowe niezależnie od dodatkowych kursów.

Co z kontynuacją niemieckiego po szkole podstawowej

Warto patrzeć na niemiecki w podstawówce nie tylko przez pryzmat „obowiązkowe czy nie”, ale też: co dalej da się z tym zrobić. Jeśli dziecko uczy się niemieckiego jako drugiego języka obcego od klasy 7, istnieje możliwość:

• kontynuacji w liceum lub technikum jako drugiego języka,
• wyboru profilu z rozszerzonym niemieckim,
• zdawania niemieckiego na egzaminie maturalnym jako przedmiotu dodatkowego.

W wielu szkołach średnich niemiecki jest właśnie tym „drugim” językiem, więc podstawy wyniesione z podstawówki realnie się przydają. Nawet jeśli w klasach 7–8 tempo nauki wydaje się spokojne, kilka lat regularnego kontaktu z językiem daje solidny fundament, pod warunkiem, że zajęcia są prowadzone systematycznie, a nie „dla samej obecności w planie”.

Podsumowanie – kiedy niemiecki w podstawówce jest naprawdę obowiązkowy

W polskiej szkole podstawowej obowiązkowa jest nauka języka obcego nowożytnego oraz drugiego języka obcego od klasy 7. Niemiecki staje się obowiązkowy tylko wtedy, gdy szkoła wybierze go jako jeden z tych języków. Nie ma natomiast ogólnopolskiego przepisu nakazującego wszystkim uczniom naukę właśnie niemieckiego.

Przed zapisaniem dziecka do szkoły warto:

• sprawdzić, jakie języki obce są w planie nauczania (pierwszy i drugi),
• dopytać, czy są różne grupy językowe w jednym roczniku,
• zorientować się, jak wygląda kontynuacja nauki niemieckiego na wyższych etapach edukacji.

Dzięki temu decyzja o tym, czy dziecko będzie uczyć się niemieckiego w podstawówce, będzie świadoma – oparta na konkretnych faktach, a nie na zasłyszanych ogólnikach.