Czasowniki w niemieckim wydają się prostsze niż polskie, ale właśnie na nich początkujący popełniają najwięcej błędów. Ten tekst skupia się wyłącznie na praktyce: konkretnych formach podstawowych czasowników niemieckich, które warto mieć „w małym palcu”, zanim pojawią się bardziej zaawansowane konstrukcje. Zamiast rozwlekać teorię, od razu zostanie pokazane, jak wyglądają najważniejsze formy: bezokolicznik, 3. osoba liczby pojedynczej, Präteritum i Partizip II. Do tego kilka krótkich reguł, które realnie pomagają zapamiętać formy. Dzięki temu nauka słownictwa przestaje być abstrakcyjna, a zaczyna przekładać się na rozumienie codziennego niemieckiego.
Dlaczego czasowniki są kluczowe w niemieckim zdaniu
W niemieckim to czasownik ustawia resztę zdania. Od niego zależy:
- gdzie stanie orzeczenie w zdaniu (na drugim miejscu, na końcu itd.),
- czy potrzebne będzie dodatkowe słówko typu zu,
- jaką formę przyjmie czas przeszły – prostą czy złożoną,
- czy do budowy czasu użyć haben, czy sein.
Bez opanowania podstawowych form czasownika trudno zrozumieć nawet proste dialogi, bo to właśnie w czasownikach kryje się informacja o czasie, osobie i często kierunku ruchu. Im szybciej zostanie zbudowany „kręgosłup” z 40–60 najczęstszych czasowników, tym łatwiej idzie cała reszta języka.
Podstawowe formy czasownika po niemiecku
W praktycznej nauce niemieckiego używa się zwykle czterech form podstawowych czasownika:
- bezokolicznik (Infinitiv) – np. machen, gehen,
- 3. osoba l. poj. czasu teraźniejszego (er/sie/es) – np. er macht, er geht,
- Präteritum – prosta przeszłość: er machte, er ging,
- Partizip II – forma używana w czasie Perfekt: gemacht, gegangen.
Znając te cztery elementy, można zbudować większość najpotrzebniejszych czasów i konstrukcji. Do Perfektu dochodzi jeszcze wybór odpowiedniego czasownika posiłkowego: haben lub sein, ale to w dużej mierze wynika z znaczenia (ruch, zmiana stanu – zwykle sein).
Czasowniki regularne – najprostszy punkt startu
Czasowniki regularne (słabe) tworzą formy przewidywalnie. To najlepsza baza na początek, bo po kilku przykładach łatwo „wyczuć” schemat. Bezokolicznik kończy się na -en lub -n, a temat czasownika zostaje niezmienny.
W czasie teraźniejszym odcina się końcówkę i dodaje standardowe końcówki osobowe: ich mache, du machst, er macht itd. Präteritum tworzy się najczęściej przez dodanie -te do tematu: er machte. Partizip II ma z kolei klasyczną ramę ge-…-t: gemacht.
Ten sam schemat działa dla dziesiątek codziennych czasowników: lernen – er lernte – gelernt, fragen – er fragte – gefragt, spielen – er spielte – gespielt. Dzięki temu, znając raz szablon, można w zasadzie „produkować” formy dla nowych słów bez patrzenia w tabelę.
Warto też zauważyć, że wiele czasowników pochodzących od rzeczowników lub przymiotników, np. arbeiten, telefonieren, fotografieren, też zachowuje się regularnie. Czasownika regularnego nie trzeba się uczyć „na pamięć” w całości – wystarczy dobrze zakodować bezokolicznik i ogólną zasadę tworzenia form.
Dlatego w pierwszych tygodniach nauki opłaca się oprzeć aktywne mówienie głównie na czasownikach regularnych i stopniowo dorzucać nieregularne, zamiast od razu rzucać się na wszystkie wyjątki naraz.
Czasowniki nieregularne i mocne – te, które trzeba znać na pamięć
Czasowniki nieregularne (mocne) łamią wspomniany przed chwilą schemat. Zmienia się sam temat czasownika, a nie tylko końcówka. Przykład klasyczny: gehen – er geht – er ging – er ist gegangen. Żadna z form nie wynika tu „automatycznie” z bezokolicznika.
Wiele mocnych czasowników ma charakterystyczne „przesunięcia samogłosek”, np. sehen – er sieht – er sah – er hat gesehen, fahren – er fährt – er fuhr – er ist gefahren. Takie serie warto zapamiętywać blokami, bo później łatwiej rozpoznać podobne wzorce przy nowych słowach.
Nie ma sensu udawać, że te formy da się obejść – to właśnie one najczęściej występują w codziennej niemczyźnie: sein, haben, werden, können, müssen, gehen, kommen, sehen, geben, nehmen. Opanowanie ich form w czasie teraźniejszym, Präteritum i Partizip II bardzo szybko poprawia rozumienie tekstów i nagrań.
Przy czasownikach mocnych obowiązuje prosta strategia: użyć tabel, ale nie uczyć się ich „od góry do dołu”, tylko wiązać z konkretnymi zdaniami. Zamiast „gehen – ging – gegangen” jako suchej listy, lepiej od razu zapamiętywać pełne zwroty: er ging nach Hause, sie ist schon gegangen. Kontekst działa tu lepiej niż sama teoria.
W praktyce wystarczy na początku skupić się na około 30–40 najczęstszych czasownikach nieregularnych, a reszta pojawia się stopniowo w tekstach i ćwiczeniach.
Partizip II to forma, która spaja większość czasów złożonych w niemieckim – pojawia się nie tylko w Perfekcie, ale też w stronie biernej i Plusquamperfekcie, więc warto mieć ją dobrze „osłuchaną”.
Lista najważniejszych czasowników – podstawowe formy
Poniżej zestawienie wybranych podstawowych czasowników z najczęściej używanymi formami. Zestaw obejmuje czasowniki posiłkowe, modalne oraz najczęstsze czasowniki ruchu i czynności dnia codziennego.
| Infinitiv | er/sie/es (Präsens) | Präteritum (3. os. l.poj.) | Partizip II | Perfekt (3. os. l.poj.) |
|---|---|---|---|---|
| sein | ist | war | gewesen | er ist gewesen |
| haben | hat | hatte | gehabt | er hat gehabt |
| werden | wird | wurde | geworden | er ist geworden |
| machen | macht | machte | gemacht | er hat gemacht |
| gehen | geht | ging | gegangen | er ist gegangen |
| kommen | kommt | kam | gekommen | er ist gekommen |
| sehen | sieht | sah | gesehen | er hat gesehen |
| geben | gibt | gab | gegeben | er hat gegeben |
| nehmen | nimmt | nahm | genommen | er hat genommen |
| essen | isst | aß | gegessen | er hat gegessen |
| trinken | trinkt | trank | getrunken | er hat getrunken |
| sprechen | spricht | sprach | gesprochen | er hat gesprochen |
| arbeiten | arbeitet | arbeitete | gearbeitet | er hat gearbeitet |
| lernen | lernt | lernte | gelernt | er hat gelernt |
| schreiben | schreibt | schrieb | geschrieben | er hat geschrieben |
| lesen | liest | las | gelesen | er hat gelesen |
| fahren | fährt | fuhr | gefahren | er ist gefahren |
| bleiben | bleibt | blieb | geblieben | er ist geblieben |
| finden | findet | fand | gefunden | er hat gefunden |
| denken | denkt | dachte | gedacht | er hat gedacht |
Czasowniki modalne – mała grupa, duża różnica
Czasowniki modalne to osobna kategoria, której warto poświęcić kilka dodatkowych minut. Chodzi o czasowniki typu können, müssen, wollen, dürfen, sollen, mögen. Ich zadaniem jest „modyfikowanie” znaczenia innego czasownika, np. ich kann schwimmen, er muss arbeiten.
Modalne są nieregularne w czasie teraźniejszym i w Präteritum, ale za to mają bardzo przewidywalną składnię: drugi czasownik stoi na końcu w bezokoliczniku. Dlatego opłaca się szybko opanować ich formy, bo potem działają jak mnożnik – pozwalają budować dziesiątki zdań z tymi samymi słowami.
Przykład zestawu form:
- können – er kann – er konnte – er hat gekonnt
- müssen – er muss – er musste – er hat gemusst
- wollen – er will – er wollte – er hat gewollt
- dürfen – er darf – er durfte – er hat gedurft
- sollen – er soll – er sollte – er hat gesollt
- mögen – er mag – er mochte – er hat gemocht
W praktyce w mowie codziennej częściej używany jest czas teraźniejszy modalnych niż ich Präteritum, ale znajomość obu form przydaje się w czytaniu tekstów i książek.
Dobra taktyka to traktowanie czasowników modalnych jako osobnej mini-listy do szybkiego „wklepania” na pamięć. Pojawiają się tak często, że czas poświęcony na nie zwraca się błyskawicznie.
Czasowniki rozdzielnie złożone – na co uważać
Specyficzną grupą są czasowniki rozdzielnie złożone, np. aufstehen, anrufen, einkaufen, mitkommen. Składają się z przedrostka i czasownika, ale w zdaniu w formach osobowych przedrostek „ucieka” na koniec: ich stehe um 7 Uhr auf, er ruft seine Mutter an.
W Partizip II między przedrostek a temat wchodzi klasyczne ge-: aufgestanden, angerufen, eingekauft. Trzeba jednak pamiętać, że nie każdy przedrostek się rozdziela – np. ver-, be-, er-, ent- tworzą czasowniki nierozdzielnie złożone: verstehen – er versteht – verstanden.
Na początku wystarczy znać kilka najpraktyczniejszych:
- aufstehen – er steht auf – er stand auf – er ist aufgestanden
- anrufen – er ruft an – er rief an – er hat angerufen
- einkaufen – er kauft ein – er kaufte ein – er hat eingekauft
- mitkommen – er kommt mit – er kam mit – er ist mitgekommen
W tekstach i dialogach czasowniki rozdzielnie złożone często są odpowiedzialne za to, że „coś nie pasuje” – rozumiane jest znaczenie tematu, ale zgubiony zostaje przedrostek na końcu zdania. Świadome polowanie na te przedrostki podczas czytania szybko poprawia zrozumienie.
Jak efektywnie uczyć się niemieckich czasowników
Sucha lista form rzadko działa, jeśli nie ma połączenia z praktyką. Dobrze sprawdza się kilka prostych rozwiązań:
- Układanie własnych, prostych zdań z każdym nowym czasownikiem w Präsens i Perfekt.
- Łączenie czasowników w grupy znaczeniowe: ruch, praca, jedzenie, komunikacja.
- Wyróżnianie na fiszkach tylko form nieregularnych, a regularnych – jedynie jako przypomnienie.
- Słuchanie krótkich dialogów i wynotowywanie z nich samych czasowników z formami.
Niemiecki ma opinię języka pełnego wyjątków, ale w przypadku czasowników sytuacja jest dość uporządkowana: większość jest regularna, a naprawdę ważnych nieregularnych jest ograniczona liczba. Dobrze przygotowana, krótka lista i systematyczne wracanie do form w praktycznych zdaniach działa lepiej niż najgrubsza tabela bez kontekstu.
