Czy Gruzja leży w Europie czy w Azji? Odpowiedź brzmi: to zależy, o czym dokładnie mowa – geografii, kulturze, polityce czy historii. Państwo między Morzem Czarnym a Kaukazem wymyka się prostym kategoriom. W podręcznikach, dokumentach międzynarodowych i codziennym języku funkcjonują jednocześnie różne definicje. W praktyce Gruzja jest jednym z najlepszych przykładów kraju granicznego – dosłownie i symbolicznie – między Wschodem a Zachodem. Zrozumienie tego położenia pomaga ogarnąć nie tylko mapę, ale też politykę, religię i mentalność tego regionu.

Oficjalne położenie geograficzne Gruzji

Na poziomie czysto geograficznym Gruzja leży na styku Europy i Azji, w regionie określanym jako Kaukaz Południowy (Transkaukazja). Kluczowy problem polega na tym, że granica między Europą a Azją nie jest jedną, powszechnie uzgodnioną linią. W różnych tradycjach naukowych przebiega ona nieco inaczej.

Najczęściej przyjmuje się, że umowna granica kontynentów biegnie wzdłuż Gór Kaukazu. I tu pojawia się pierwsze „ale”: czy granicą jest główny grzbiet Wielkiego Kaukazu, czy może cała strefa górska? Jeśli uznać za granicę grzbiet Wielkiego Kaukazu, wtedy:

• północne stoki Kaukazu leżałyby w Europie,
• południowe – w Azji.

Większa część terytorium Gruzji znajduje się na południe od głównego grzbietu Kaukazu, więc według takiej interpretacji geograficznie można przypisać ją raczej do Azji. Jednocześnie część badaczy – szczególnie w tradycji zachodniej – zalicza region kaukaski szerzej do Europy, argumentując powiązaniami historycznymi i kulturowymi.

W geografii fizycznej Gruzja leży w strefie granicznej Europy i Azji, a jej klasyfikacja zależy od przyjętej definicji przebiegu granicy kontynentów.

Dlaczego sprawa jest tak niejednoznaczna?

Podział na Europę i Azję jest głównie konstruktem historyczno-kulturowym, a nie czysto przyrodniczym. Kontynent eurazjatycki to w praktyce jeden wielki ląd. Rozdzielenie go na dwa „kontynenty” wynikało z dawnych wyobrażeń Greków, później przejętych przez Europejczyków.

Granice między Europą a Azją wyznaczano więc bardziej na podstawie polityki, religii i kontaktów cywilizacyjnych niż rzeźby terenu. Dlatego w różnych epokach różne obszary raz trafiały do „Europy”, a raz do „Azji”. Kaukaz, w tym Gruzja, zawsze był w tym sporze jednym z najbardziej dyskusyjnych regionów.

Położenie fizycznogeograficzne Gruzji

Niezależnie od sporów o kontynenty, miejsce Gruzji na mapie fizycznej jest dość precyzyjne. Kraj leży:

• nad wschodnim wybrzeżem Morza Czarnego,
• między Wielkim Kaukazem na północy a Małym Kaukazem na południu,
• w strefie przejściowej między Europą Wschodnią a Bliskim Wschodem.

Takie położenie sprawia, że Gruzja jest naturalnym korytarzem komunikacyjnym:

1. między Rosją a Bliskim Wschodem,
2. między basenem Morza Czarnego a Azerbejdżanem i dalej Azją Centralną.

Nie jest to więc kraj „na uboczu”, ale raczej klasyczny obszar tranzytowy, przez który od starożytności przechodziły szlaki handlowe, armie i religie. To właśnie geografia fizyczna w dużej mierze ukształtowała polityczno-kulturową dwuznaczność Gruzji.

Gruzja w kulturze: mentalnie bliżej Europy

Jeśli wyjść poza mapy fizyczne i spojrzeć na kulturę, obraz zaczyna się wyraźnie zmieniać. Gruzini w ogromnej większości postrzegają swój kraj jako część kulturowej Europy. Widać to na kilku poziomach.

Religia i tradycja chrześcijańska

Gruzja była jednym z pierwszych państw na świecie, które przyjęły chrześcijaństwo jako religię państwową – już w IV wieku. Prawosławie gruzińskie rozwinęło się co prawda na obrzeżu świata rzymskiego i bizantyjskiego, ale przez wieki pozostawało w silnym związku z tradycją europejskiego chrześcijaństwa.

Świątynie jak katedra Sweti Cchoweli w Mcchecie czy monastyr Gelati pokazują, jak wcześnie Gruzja włączyła się w krąg chrześcijańskiej architektury i piśmiennictwa. W czasach, gdy duża część dzisiejszego Kaukazu znajdowała się pod wpływem islamu, Gruzja konsekwentnie trzymała się swojej tożsamości chrześcijańskiej, co zbliżało ją symbolicznie do Europy.

Religia to nie tylko kwestie wiary, ale też kalendarz świąt, rytuały rodzinne, rola Kościoła w życiu społecznym – wszystkie te elementy są Gruzinom bliższe w dialogu z kulturą europejską niż z wieloma społeczeństwami Azji.

Alfabet, język i literatura

Gruzja ma własny, unikalny alfabet gruziński, niespokrewniony bezpośrednio z alfabetem łacińskim czy cyrylicą. Paradoksalnie, ta odrębność nie oddala od Europy, lecz podkreśla długą, samodzielną tradycję pisma i literatury – podobnie jak w przypadku Grecji czy Armenii.

Już średniowieczne dzieła, na czele z poematem „Rycerz w tygrysiej skórze” Szoty Rustawelego, pokazują silne związki z europejskimi motywami rycerskimi, etosem honoru, miłości dworskiej. W kulturze ludowej obecne są zarówno elementy wspólne z Bliskim Wschodem, jak i z Europą Południową.

Polityka i instytucje: Gruzja wybiera Zachód

Jeśli spojrzeć na współczesne wybory polityczne, Gruzja od kilkunastu lat konsekwentnie ustawia się po stronie zachodnich struktur – niezależnie od zawirowań wewnętrznych.

Integracja z Europą

Gruzja jest członkiem Rady Europy od 1999 roku i aktywnie współpracuje z Unią Europejską. Podpisała umowę stowarzyszeniową z UE, uczestniczy w programie Partnerstwa Wschodniego i od lat deklaruje chęć dalszej integracji z europejskimi instytucjami.

W sferze symbolicznej wybór jest jasny: w przestrzeni publicznej dominują odniesienia do „powrotu do rodziny europejskiej”, standardów zachodnich i dystansowania się od postsowieckiego Wschodu. To nie jest tylko marketing polityczny, ale również odzwierciedlenie dominującego społecznego poczucia przynależności.

Bezpieczeństwo i kierunek geopolityczny

Po wojnie z Rosją w 2008 roku kurs na Zachód jeszcze się wzmocnił. Gruzja jest jednym z najaktywniejszych partnerów NATO w regionie, uczestniczyła w misjach zagranicznych Sojuszu, a współpraca wojskowa jest intensywnie rozwijana.

Z punktu widzenia geopolityki, kraj ten funkcjonuje więc raczej jako element europocentrycznego układu bezpieczeństwa niż azjatyckich struktur regionalnych. Dla wielu Gruzinów odpowiedź na pytanie „Gruzja – Europa czy Azja?” w warstwie politycznej jest oczywista: Europa.

W sferze politycznej i symbolicznej Gruzja konsekwentnie definiuje się jako część Zachodu i szeroko rozumianej Europy.

Argumenty za „Gruzją jako częścią Europy”

W dyskusjach, czy zaliczać Gruzję do Europy, zwykle pojawia się kilka powtarzających się argumentów „na tak”:

• chrześcijaństwo od IV wieku – jedna z najstarszych chrześcijańskich tradycji państwowych na świecie, mocno powiązana z dziedzictwem europejskim,
• orientacja polityczna na UE i NATO – wybór instytucji zachodnich jako głównych partnerów strategicznych,
• udział w kulturze europejskiej – żywe kontakty artystyczne, edukacyjne, rozwój turystyki z Europą,
• mentalne poczucie przynależności – dominująca narracja wewnętrzna utożsamiająca Gruzję z Europą, a nie z Azją.

Warto dodać, że w wielu europejskich dokumentach czy projektach Gruzja jest traktowana jako część „Europy Wschodniej” lub szerzej – „regionu europejskiego”. W praktyce więc granica Europy na mapach politycznych i kulturowych bardzo często biegnie już na południe od Kaukazu.

Argumenty za „Gruzją jako częścią Azji”

Nie brakuje jednak głosów, że uczciwiej byłoby pozostać przy klasyfikacji geograficzno-regionalnej i mówić o Gruzji jako części Azji, a dokładniej – Zakaukazia. Tu najczęściej padają następujące argumenty:

• położenie na południe od Wielkiego Kaukazu – przy przyjęciu gór jako granicy kontynentów, większa część terytorium Gruzji znajdzie się po „azjatyckiej” stronie,
• wspólny region z Armenią i Azerbejdżanem – w wielu klasyfikacjach ONZ i instytucji statystycznych wszystkie trzy kraje ujmowane są jako część Azji,
• historyczne związki z Persją i imperiami wschodnimi – przez stulecia Gruzja funkcjonowała w orbicie zarówno władców perskich, jak i tureckich, co wplata ją głęboko w dzieje Azji Zachodniej,
• kaukaska tożsamość regionalna – silne poczucie odrębności „kraju Kaukazu”, który nie do końca wpisuje się w klasyczne europejskie podziały.

W ujęciu czysto regionalnym zapis „Gruzja – Azja” nie jest więc błędem, lecz odzwierciedleniem tradycyjnych podziałów geograficznych, w których cały Kaukaz Południowy ujmowany jest jako część Azji.

Gruzja jako kraj pogranicza – praktyczne podejście

Zamiast na siłę wpychać Gruzję do jednej z szufladek, rozsądniej jest przyjąć, że to klasyczny przykład kraju pogranicza. Kraj:

1. geograficznie – leżący na granicy Europy i Azji,
2. historycznie – rozpięty między wpływami imperiów wschodnich i zachodnich,
3. kulturowo – łączący elementy europejskie, kaukaskie i bliskowschodnie,
4. politycznie – z wyraźnym wyborem kierunku zachodniego.

Taka perspektywa bardziej pasuje do realiów niż kategoryczne stwierdzenia typu „Gruzja jest europejska” lub „Gruzja jest azjatycka”. W praktyce to właśnie ta dwuznaczność przyciąga dziś wielu podróżników i badaczy – możliwość zobaczenia w jednym kraju wpływów, które gdzie indziej są zwykle rozdzielone tysiącami kilometrów.

Podsumowanie: jak odpowiadać na pytanie „Gruzja – Europa czy Azja?”

W codziennym użyciu odpowiedź można sformułować precyzyjnie i bez gimnastyki:

• geograficznie – Gruzja leży na pograniczu Europy i Azji, w regionie Kaukazu Południowego,
• kulturowo i politycznie – Gruzja najczęściej bywa zaliczana do szeroko rozumianej Europy,
• regionalnie – w wielu klasyfikacjach statystycznych nadal funkcjonuje jako część Azji.

Taka wielowarstwowa odpowiedź oddaje rzeczywistość lepiej niż sztywne przypisanie do jednego kontynentu. Gruzja pozostaje państwem na styku światów – i właśnie to położenie czyni ją jednym z najciekawszych punktów na mapie między Morzem Czarnym a .