Zamiast szukać jednej „magicznej” liczby państw na świecie, lepiej zrozumieć, skąd biorą się różne wyniki w różnych źródłach. Liczba krajów zależy od tego, kogo pyta się o definicję państwa i jakie kryteria uznaje – a tu zaczynają się ciekawostki, wyjątki i polityczne zawirowania. Poniżej zebrano aktualne dane, wyjaśnienia i podział państw tak, żeby można było spokojnie odpowiedzieć na pytanie „ile jest państw na świecie?” bez wpadania w pułapkę uproszczeń.

Co właściwie liczymy jako „państwo”?

Zanim padną konkretne liczby, trzeba ustalić, co w ogóle liczy się jako państwo. Najczęściej odwołuje się do tzw. konwencji z Montevideo (1933 r.), według której państwo powinno mieć:

• stałą ludność,
• określone terytorium,
• władzę zdolną sprawować rządy,
• zdolność do utrzymywania stosunków z innymi państwami.

W teorii brzmi to klarownie, w praktyce robi się mniej oczywiście. Są terytoria, które mają własny rząd i ludność, ale zależą od innego kraju (np. Gibraltar). Są obszary, które ogłosiły niepodległość, ale uznaje je tylko część świata (np. Kosowo). Są też takie, które spełniają prawie wszystkie warunki, ale z powodów politycznych nikt oficjalnie nie chce nazywać ich „państwem” (np. Tajwan).

Dlatego w odpowiedzi na pytanie „ile jest państw na świecie” trzeba zawsze dopytać: według jakiej organizacji, jakiej listy i z jakim podejściem do spornych terytoriów.

Ile jest państw na świecie według ONZ?

Najczęściej cytowana liczba pochodzi z Organizacji Narodów Zjednoczonych, bo to najszersze i najbardziej „oficjalne” grono państw.

Aktualnie (stan na 2024/2025):

• 193 państwa członkowskie ONZ,
• 2 państwa posiadające status stałych obserwatorów: Stolica Apostolska (Watykan) i Palestyna.

W praktyce daje to 195 powszechnie uznawanych państw – to liczba, którą najrozsądniej przyjąć w odpowiedzi na standardowe pytanie o liczbę krajów na świecie.

Najbezpieczniej przyjmować, że obecnie istnieje 195 państw — 193 członków ONZ + 2 stałych obserwatorów (Watykan i Palestyna). Wszystkie inne liczby wynikają z tego, co jeszcze dolicza się (lub odlicza) poza tą listą.

Członkostwo w ONZ nie jest jednak automatycznym „stemplem istnienia państwa” – zależy od polityki, głosowań i układów międzynarodowych. Dlatego obok „oficjalnych” 195 państw istnieje grupa terytoriów, co do których świat nie jest zgodny.

Dlaczego różne źródła podają różną liczbę państw?

Często można trafić na liczby typu 193, 195, 197, a nawet 200+ państw. To nie są błędy, tylko efekt różnych kryteriów. Kilka przykładów:

• ONZ – 193 członków + 2 stałych obserwatorów = 195 państw.
• USA (Departament Stanu) – lista uznawanych krajów może się minimalnie różnić, np. inaczej traktuje Palestynę.
• ISO (listy kodów krajów, np. „PL”, „DE”, „US”) – obejmują także niektóre terytoria zależne.
• FIFA – ma ponad 200 „reprezentacji narodowych”, w tym terytoria nieniezależne (np. Wyspy Owcze, Gibraltar, Hongkong).

W efekcie w jednym źródle dane terytorium będzie „państwem”, w innym „terytorium zależnym”, a w jeszcze innym pojawi się na liście tylko z powodów sportowych.

Terytoria zależne i kolonie

Osobną grupą są terytoria zależne – oficjalnie nie są niepodległymi państwami, ale mają sporą autonomię. Należą do innych krajów, często leżą na innym kontynencie niż „kraj macierzysty”. Przykłady:

• Gibraltar – terytorium zależne Wielkiej Brytanii w Europie,
• Grenlandia – autonomiczne terytorium Danii w Ameryce Północnej (geograficznie),
• Polinezja Francuska – terytorium zamorskie Francji na Pacyfiku,
• Nowa Kaledonia – kolejne terytorium Francji na Oceanie Spokojnym,
• Portoryko – terytorium nieinkorporowane Stanów Zjednoczonych.

Te obszary często mają własne flagi, parlamenty, a czasem nawet reprezentacje sportowe. Mimo to w klasycznym liczeniu państw nie są dodawane do globalnej liczby krajów, bo formalnie podlegają innemu suwerennemu państwu.

Państwa częściowo uznawane

Jest też grupa terytoriów, które uważają się za niepodległe państwa i w praktyce nimi są (mają rząd, granice, armię), ale nie mają pełnego międzynarodowego uznania. Najbardziej znane przykłady:

• Tajwan (oficjalnie: Republika Chińska) – uznawany tylko przez kilkanaście państw, ale funkcjonuje jak normalne państwo,
• Kosowo – uznawane przez ponad 100 państw, ale nie przez część kluczowych graczy (np. Serbię, Rosję),
• Abchazja i Osetia Południowa – uznawane przez kilka krajów, oderwane de facto od Gruzji,
• Republika Turecka Cypru Północnego – uznawana wyłącznie przez Turcję,
• Sahara Zachodnia (Saharyjska Arabska Republika Demokratyczna) – część państw uznaje ją, część traktuje jako terytorium sporne kontrolowane w dużej mierze przez Maroko.

Niektóre zestawienia doliczają te terytoria jako „dodatkowe państwa”. Wtedy liczba krajów może dochodzić np. do 197–201. Trzeba jednak jasno powiedzieć: to już wykracza poza klasyczne, podręcznikowe liczenie.

Państwa częściowo uznawane i sporne – jak je traktować?

W praktyce można spotkać trzy podejścia do pytania, czy wliczać takie twory do „liczby państw na świecie”:

1. Konserwatywne – liczone są tylko państwa członkowskie ONZ + ewentualnie stali obserwatorzy. Wynik: 195 państw.
2. Rozszerzone – do powyższej listy dodawane są państwa częściowo uznawane, które faktycznie kontrolują swoje terytorium (np. Tajwan, Kosowo). Wynik rośnie do ok. 197–200+.
3. Maksymalistyczne – uwzględniane są niemal wszystkie podmioty ogłaszające niepodległość i mające choćby minimalne uznanie lub realną kontrolę nad obszarem. Takie listy mogą przekraczać 200 podmiotów, ale są mało użyteczne w codziennym kontekście.

W szkołach, w podręcznikach i w większości poważnych publikacji geograficznych stosuje się podejście pierwsze lub pierwsze z lekkim uwzględnieniem obserwatorów. Dlatego dla uporządkowania warto przyjąć:

W kontekście szkolnym i ogólnogeograficznym na świecie jest 195 państw (193 człon­ków ONZ + Watykan i Palestyna).

Podział państw na kontynenty

Kiedy liczba państw jest już jasna, można spojrzeć, jak rozkładają się one między kontynenty. Dokładne liczby mogą się minimalnie różnić w zależności od przyjętej granicy kontynentów (np. między Europą a Azją), ale ogólny obraz wygląda następująco (dla 195 państw):

• Afryka – ok. 54 państwa,
• Azja – ok. 49 państw (wraz z Bliskim Wschodem),
• Europa – ok. 44–45 państw (w zależności od tego, jak liczy się np. Gruzję czy Azerbejdżan),
• Ameryka Północna i Środkowa – ok. 23 państwa,
• Ameryka Południowa – 12 państw,
• Australia i Oceania – ok. 14 państw.

Podział nie jest idealnie „czysty”, bo część państw rozciąga się na dwa kontynenty (np. Rosja, Turcja, Kazachstan, Egipt). W praktyce przypisuje się je do jednego z kontynentów głównie z powodów historycznych i kulturowych, a nie czysto geograficznych.

Inne sposoby podziału państw

Same liczby to jedno, ale w geografii często ważniejsze jest, jak te państwa są zorganizowane i jak wyglądają na mapie politycznej świata. Wszystkich podziałów jest sporo, ale kilka pojawia się niemal zawsze.

Według ustroju politycznego

Najpopularniejszy podział to ten według formy rządów i głowy państwa. Podstawowe kategorie to:

• Republiki – większość państw świata (np. Polska, Niemcy, Brazylia, USA). Głową państwa jest prezydent lub inna wybieralna osoba.
• Monarchie konstytucyjne – król/królowa (lub inny monarcha) jest głową państwa, ale jego władza jest ograniczona konstytucją, a realną władzę ma rząd i parlament (np. Wielka Brytania, Szwecja, Japonia, Hiszpania).
• Monarchie absolutne lub quasi‑absolutne – władza monarchy jest bardzo szeroka (np. Arabia Saudyjska, Brunei, część krajów Zatoki Perskiej).

Do tego dochodzi podział na państwa unitarne (jednolite terytorialnie, jak Polska) i federacje (związek części składowych z własnymi władzami, jak Stany Zjednoczone, Niemcy czy Rosja).

Według wielkości terytorium i liczby ludności

Inny ciekawy podział dotyczy rozmiaru państwa – zarówno pod względem powierzchni, jak i liczby mieszkańców.

Pod względem powierzchni rekordzistami są:

• Rosja – największe państwo świata (ponad 17 mln km²),
• Kanada, Chiny, USA, Brazylia, Australia – kolejne olbrzymy terytorialne.

Na drugim końcu skali są tzw. mikropaństwa, często mniejsze niż średniej wielkości miasto. Przykłady:

• Watykan – ok. 0,44 km², najmniejsze państwo świata,
• Monako, Nauru, San Marino, Liechtenstein – również bardzo małe pod względem powierzchni i liczby ludności.

Pod względem liczby mieszkańców największe są Chiny i Indie (ponad miliard mieszkańców każde), a dalej m.in. Stany Zjednoczone, Indonezja, Pakistan, Brazylia. Większość z 195 państw ma jednak populację znacznie mniejszą, często poniżej 10 milionów mieszkańców.

Podsumowanie: ile jest państw na świecie – jaką liczbę przyjąć?

Po przejściu przez definicje, wyjątki i polityczne zawiłości, odpowiedź można zamknąć w kilku prostych punktach:

• 193 – tyle jest państw członkowskich ONZ,
• 195 – to liczba państw po doliczeniu Watykanu i Palestyny (stałych obserwatorów ONZ) i to ona jest najczęściej przyjmowana w geografii,
• 197–200+ – takie liczby pojawiają się po uwzględnieniu państw częściowo uznawanych (Tajwan, Kosowo i inne) oraz różnych niestandardowych kryteriów.

Do nauki geografii, przygotowania do sprawdzianu, matury czy po prostu uporządkowania wiedzy najrozsądniej jest trzymać się liczby 195 państw. Świadomość, że istnieją jeszcze terytoria sporne i częściowo uznawane, przydaje się jednak bardzo – bez tego mapa polityczna świata wygląda prosto tylko na pierwszy rzut oka.